Тадбиркорлик йўлидаги турли тўсиқлар қонун доирасида бартараф этилмоқда

Дата: 26.05.2015    

Маълумки, кейинги йилларда қонун ҳужжатларининг кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик фаолиятига таъсирини баҳолаш тизими яратилганлиги, тадбиркорларга янги мажбуриятлар юклайдиган, жавобгарлик чораларини белгилайдиган қонун ҳужжатлари расман эълон қилинган кундан эътиборан камида уч ойдан кейин кучга кириш тартиби белгиланганлиги ҳам тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш йўлидаги имкониятларни янада кучайтирди.

Эндиликда ҳуқуқий экспертиза жараёнида ушбу талабларга қатъий риоя этилишига алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Бу борада вилоят адлия бошқармаси томонидан муайян ишлар амалга оширилмоқда. Жумладан, жорий йилнинг 1-чораги давомида маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг жами 49 та, шу жумладан, ўзида тадбиркорлик субъект­лари учун норма ва қоидаларни белгиловчи норматив-ҳуқуқий тусга эга бўлган қарорлар ҳам ҳуқуқий экспертизадан ўтказилиб, белгиланган тартибда ҳисобга олинмоқда.

Шунингдек, Президентимизнинг 2012 йил 10 апрелдаги “Тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар жалб этилишини рағбатлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўқрисида”ги Фармони ижроси юзасидан вилоятдаги хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналарда имтиёз ва преференциялар билан боғлиқ савол ва таклифларни қамраб олган сўровлар ўтказиб борилмоқда.

Натижада хорижий инвестициялар ва хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналарда, электр энергиясидан фойдаланишда содир бўлаётган тез-тез узилишлар ҳудудда фаолият кўрсатаётган хорижий инвестиция­лар ва хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналарни ривожлантириш ҳамда сифатли маҳсулотларни ишлаб чиқаришига салбий таъсир кўрсатаётганлиги аниқланиб, ҳудудий электр тармоқлари корхоналари раҳбарлари номига Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 22 августдаги “Электр ва иссиқлик энергиясидан фойдаланиш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида”ги қарори талабларига тўлиқ риоя этилишини таъминлаш юзасидан 6 та огоҳнома киритилди.

Бошқарма томонидан 2015 йилнинг 1-чорагида тегишли ташкилотлар билан ҳамкорликда ўзида тадбиркорлик субъектлари, шу жумладан, хорижий инвестиция ва хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналар учун имтиёз ва шарт-шароитларни назарда тутувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар мазмун-моҳиятини кенг оммага, айниқса, касб-ҳунар коллежи битирувчилари ва қишлоқ жойларидаги аҳолига 
етказиш мақсадида турли тарҚибот тадбирлари ўтказилди.

Амалга оширилган тарғибот тадбирлари самарасини ҳудудда ўтган йилларга нисбатан тадбиркорлик субъект­ларининг сони ортишида кўриш мумкин. Хусусан, 2012 йил 1 январь ҳолатига вилоят ҳудудида рўйхатдан ўтган тадбиркорлик субъектларининг сони 10027 тани ташкил этган бўлса, бугунги кунга келиб ушбу кўрсаткич 11344 тага етди.

Вилоят адлия бошқармаси томонидан мутасадди ташкилотлар билан ҳамкорликда жорий йилнинг 1-чорагида вилоятда фаолият юритмаётган корхоналар муаммоларини ўрганиш ҳамда фаолиятини тиклашда амалий ёрдам бериш юзасидан учрашувлар ўтказилиб, уларга ҳар томонлама амалий ёрдамлар кўрсатилиши натижасида 41 та фаолият кўрсатмаётган тадбиркорлик субъектининг фаолияти тикланиб, 91 та янги иш ўрни барпо этилди. Хусусан, 2012 йил 1 январь ҳолатига вилоят ҳудудида фаолият кўрсатмаётган тадбиркорлик субъектлари 3956 тани ташкил қилган бўлса, ушбу кўрсаткич бугунги кунга келиб 87,9 фоизга камайишига эришилган.

Шунингдек, 29 та назорат қилувчи орган фаолиятида тадбиркорлик субъектлари фаолиятини тартибга солиш ҳамда уларни қўллаб-қувватлаш бўйича қонун ҳужжатларига риоя этилиши аҳволи юзасидан, шунингдек, тадбиркорлик субъектлари фаолиятида текширишлар ўтказилишининг қонунийлиги устидан назорат ва мониторинг тадбирлари ўтказилди.

Афсуски, хусусий мулк ва хусусий тадбиркорликни ривожлантириш йўлида турли маъмурий ғов ва тўсиқлар ҳануз учраётганлиги, улар фаолиятига ноқонуний аралашиш ҳолатлари кузатилмоқда. Масалан, амалга оширилган назорат ва мониторинг тадбирлари давомида вилоятдаги айрим назорат қилувчи органлар фаолиятида жами 623 та, шундан хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятида текширишлар ўтказишда 145 та (4 та рухсатсиз текшириш, 141 та текшириш тартибини бузиш), молиявий жавобгарликка тортишда 27 та, маъмурий жавобгарликка тортишда 15 та, тадбиркорлик субъектлари фаолиятини тўхтатиб қўйишда 10 та ва яна бошқа 425 та қонунбузилиш ҳолати, шу жумладан, тадбиркорлик субъектларининг фаолиятига ноқонуний аралашиш, уларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини чеклаш билан боғлиқ қонунбузилиш ҳолатларига йўл қўйилганлиги аниқланди.

Адлия вазирлиги томонидан 2006 йил 6 майда рўйхатдан ўтказилган “Назорат қилувчи органлар томонидан ўтказиладиган, тадбиркорлик субъектлари-юридик шахслар фаолиятини текширишларни мувофиқлаштириш тартиби тўҚрисида”ги Низомга мувофиқ ¤збекистон Республикасининг Давлат санитария-эпидемиология назорати ёки унинг ҳудудий бўлинмалари томонидан сут ва сут маҳсулотларини қайта ишлайдиган, истеъмолчиларни водопровод суви билан таъминлайдиган, оқова сувларни чиқариб ташлайдиган хўжалик юритувчи субъектларда намуналар танлаб олиш йўли билан сут ва сут маҳсулотлари, водопровод суви ва оқова сувларни ҳар ойда санитария-эпидемиология назоратини амалга ошириш учун шу органларнинг тегишли буйруқлари асос бўлиши белгиланган.

Лекин, Хива туман Давлат санитария-эпидемиология назорат марказининг Санитария-гигиена бўлими мудири Б.Жобборов ва овқатланиш-гигиена бўлинмаси мудири Б.Каримовлар лаборатория таҳлиллари учун сут ва сут маҳсулотларидан намуналар олиш мақсадида тумандаги “GEFEST SUT” хусусий корхонасига қарашли сутни қайта ишловчи цехга юбориш тўғрисида марказ бош врачининг буйруғи 2014 йил 23 декабрь куни қабул қилинган, Б.Каримов томонидан эса ушбу корхонага қарашли бўлган цехда сут маҳсулотларидан намуналар 2014 йил 22 декабрь куни, яъни марказ бош врачининг буйруғи чиқмасдан олдин олинган.

Яна бир мисол.

“Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини давлат томонидан назорат қилиш тўғрисида”ги қонуннинг 102-моддасида назорат қилувчи орган режали текширув ўтказишнинг бошланиши ҳақида текширувни ўтказиш бошланишидан камида ўттиз календарь кун олдин тадбиркорлик субъектини текширувдан ўтказиш муддатлари ва предметини кўрсатган ҳолда ёзма шаклда хабардор қилиши шарт деб кўрсатилган бўлса-да, Урганч туман Давлат санитария-эпидемиология назорат маркази томонидан 2013 йил 24 июль куни тумандаги “Азур компакт сервис” МЧЖда ўтказилган режали текширишдан олдин жамият раҳбари ушбу текшириш тўҚрисида 2013 йил 31 май куни, яъни 25 кун олдин хабардор қилинган, Шовот туман Давлат санитария-эпидемиология назорат маркази эса 2013 йил 5 август куни туманда фаолият кўрсатиб келаётган “Нурбек” дорихонасида ўтказилган текшириш бўйича, унинг раҳбарини мазкур текшириш бошланишидан олдин умуман хабардор қилмаган.

Ёки бўлмаса, мазкур қонуннинг 17-моддасида текшириш натижаларини далолатнома (маълумотнома) билан расмийлаштириб, унинг бир нусхасини текшириш тугаган куни текширилаётган хўжалик юритувчи субъектда қолдириш назорат қилувчи органларнинг мансабдор шахслари хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини текшириш чоҚида ўз ваколатлари доирасида бажариши шарт бўлган мажбуриятлардан бири сифатида кўрсатилган бўлса-да, Урганч шаҳар Давлат санитария-эпидемиология назорат марказининг Меҳнат гигиенаси бўлинмаси мудири Б.Зарипов ва овқатланиш гигиенаси бўлинмаси мудири Б.Ниязовлар томонидан 2014 йилнинг 14-19 апрель кунлари “Нилуфар Солиҳа” хусусий корхонаси фаолиятида ўтказилган текшириш натижалари бўйича расмийлаштирилган далолатноманинг бир нусхаси шу куни корхонада қолдирилмасдан, ўрганиш кунига қадар текшириш натижалари бўйича тўпланган ҳужжатлар йиҚма жилдида сақлаб келинган.

“Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида”ги (янги таҳрирдаги) қонуннинг 42-моддасида қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда тадбиркорлик субъектларига нисбатан ҳуқуқий таъсир чоралари қўлланилиши белгиланган. Бунда тадбиркорлик субъектларига нисбатан ҳуқуқий таъсир чоралари фақат суд тартибида қўлланилади: молиявий санк­цияларни қўллаш, солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар тўлаш муддатини ўтказиб юборганлик учун пеня ҳисоблаб чиқариш, шунингдек, ташкилотнинг ёки фуқаронинг содир этилган ҳуқуқбузарликдаги айбига иқрор бўлганлиги ва молиявий санкция суммаларини ихтиёрий равишда тўлаганлиги ҳоллари мустаснодир. Шу жумладан, “Ўзбекистон Республикасида сувдан фойдаланиш ва сув истеъмоли тартиби тўҚрисида” Низомда ҳам сувдан фойдаланувчилар ва сув истеъмолчиларига — тадбиркорлик субъектларига нисбатан жарима санкциялари суд томонидан қўлланилади, улар айбига иқрор бўлган ва жарима санкцияларини ихтиёрий равишда тўлаган ҳолатлар бундан мустасно эканлиги кўрсатилган.

Лекин вилоят “Сувназорат” инспекцияси инспекторлари томонидан тадбикорлик субъектларига молиявий жарима қўллаш тўҚрисида қарорлар қабул қилишда ушбу талабларга риоя этилмаган.

Жумладан, “Сувназорат” инспекцияси инспектори Д.Ўаки­мов Шовот туманидаги “Омонбой-2001” фермер хўжалигида назорат функцияларини амалга ошириш давомида фермер хўжалиги раҳбари О.Ўразов режадан ташқари 6,2 гектар ер майдонига шоли экинини экиб, 16120 м3 сувни ноқонуний олганлигини аниқлаб, ушбу ҳолат бўйича далолатнома ва 309,8 минг сўм миқдорда иқтисодий жаримага тортилиши ҳақида тўловнома расмийлаштирган.

Лекин фермер хўжалиги раҳбари О.Ўразов ушбу расмийлаштирилган ҳужжатларни имзолашдан ва жарима санк­цияларини ихтиёрий равишда тўлашдан бош тортган. Инспектор Д.Ўакимов 2014 йил 14 август куни О.Ўразовга 309,8 минг сўм миқдорда молиявий жазо қўллаш тўғрисида ноқонуний қарор қабул қилган.

Худди шундай, тадбиркорлик субъектлари бўлган фермер хўжаликлари раҳбарларига нисбатан, улар айбига иқрор бўлмаган ва жарима санкцияларини ихтиёрий равишда тўламаган ҳолатларда ҳам молиявий жазо қўллаш тўҚрисида ноқонуний қарорлар қабул қилиш жами 27 та ҳолатда аниқланган.

Бундай мисолларни кўплаб келтириш мумкин. Аниқланган қонунбузилиш ҳолатлари ва уларга имкон бераётган шарт-шароитларни бартараф қилиш юзасидан идора ва ташкилот раҳбарлари номига 25 та тақдимнома киритилиши натижасида 10 та ҳужжат бекор қилинди ва кичик бизнес ҳамда хусусий тадбиркорлик субъектларининг бузилган ҳуқуқлари тикланиши таъминланди, 13 нафар масъул ходимнинг интизомий жавобгарлик масаласи ҳал этилди, 17 нафар мансабдор шахс қонунбузилишга йўл қўймаслик хусусида расман огоҳлантирилди.

Шунингдек, ҳуқуқбузарликка йўл қўйган 11 нафар мансабдор шахсга нисбатан маъмурий баённомалар расмийлаштирилиб, ваколат доирасида кўриб чиқишлик учун тегишли суд органларига юборилди. Шулардан 7 нафар мансабдор ходимнинг маъмурий жавобгарлик масаласи суд тартибида ҳал этилди.

Вилоят адлия бошқармаси томонидан жорий йилнинг ўтган даврида тадбиркорликка оид қонун ҳужжатлари инвентаризация қилиниб, уларнинг ижроси юзасидан жойларда ўтказилган ўрганишлардан келиб чиққан ҳолда тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишда суд органларининг ролини ошириш, уларнинг хўжалик ва молиявий фаолиятига ноқонуний аралашганлик учун давлат, ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва назорат органлари мансабдор шахсларининг масъулиятини кучайтириш бўйича қонун ҳужжатларини такомиллаштиришга қаратилган 14 та таклиф ишлаб чиқилиб, Адлия вазирилигига тақдим этилди.

Булардан ташқари, кичик бизнес, хусусий тадбиркорлик субъектларининг турли мазмундаги 40 та мурожаати кўриб чиқилиб, тегишлича ҳал этилди.

Мурожаатларни кўриб чиқиш натижалари бўйича аниқланган қонунбузилиш ҳолатларини ва уларнинг келиб чиқишига сабаб бўлган шарт-шароитларнинг бартараф этилиши юзасидан тегишли ташкилотларга 16 та тақдимнома киритилиб, 8 нафар мансабдор шахснинг интизомий жавобгарлик масаласи, шунингдек, 1 нафар мансабдор шахснинг маъмурий жавобгарлик масаласи суд тартибида ҳал этилди ҳамда 2 та тадбиркорлик субъекти манфаатларини кўзлаб Хоразм вилоят хўжалик судига жами 111,4 миллион сўмлик киритилган даъво аризалар тўлиқ қаноатлантирилди.

Юқоридагилардан келиб чиқиб келгусида кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларининг, хорижий инвесторлар ва хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналарнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ишончли ҳимоя қилинишини таъминлаш борасида қуйидаги вазифаларга алоҳида эътибор қаратилиши зарур:

биринчидан, Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан 2014 йилда мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2015 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига баҚишлаб ўтказилган Вазирлар Маҳкамаси мажлисида белгилаб берилган устувор вазифалар ҳамда жорий йил 15 майда қабул қилинган “Хусусий мулк, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ишончли ҳимоя қилишни таъминлаш, уларни жадал ривожлантириш йўлидаги тўсиқларни бартараф этиш чора-тадбирлари тўҚрисида”ги Фармонидан келиб чиққан ҳолда хусусий мулк ва хусусий тадбиркорлик соҳасига тўлиқ эркинлик бериш, бу йўлда Қов бўлиб турган барча тўсиқ ва чекловларни аниқлаш ва уларни бартараф этиш мақсадида тадбиркорлик субъектлари ўртасида ижтимоий сўровлар ўтказиш амалиётини кучайтириш;

иккинчидан, давлат тузилмалари, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, шунингдек, уларнинг мансабдор шахслари томонидан кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектлари, хорижий инвесторлар ва хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналар фаолиятига ноқонуний аралашиш ҳолатларини тегишли маълумотлар базасини шакллантирган ҳолда аниқлаш, ўрганиш ва мониторингини янада кучайтириш;

учинчидан, кичик бизнес, хусусий тадбиркорлик субъектлари, хорижий инвесторлар ва хорижий инвестициялар иштирокидаги корхоналар фаолиятини тартибга солиш ҳамда уларни қўллаб-қувватлаш бўйича қонун ҳужжатларига риоя қилиниши, назорат қилувчи органлар томонидан хўжалик юритувчи субъектларнинг, шу жумладан, якка тартибдаги тадбиркорларнинг фаолияти текширилишининг қонунийлиги устидан назорат ва мониторинг тадбирларини тизимли равишда олиб бориш ва самарадорлигини ошириш;

тўртинчидан, жойларда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлар фаолиятига ноқонуний аралашувларни тезкорлик билан аниқлаш ва уни бартараф этиш ҳамда тадбиркорлик субъектларига янада қулайлик яратиш мақсадида Текширишларни рўйхатга олиш китобига қайд этишнинг онлайн-электрон тизими кенг жорий этилишини таъминлаш;

бешинчидан, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари ҳимоя қилинишининг кафолатларини янада кучайтириш, айниқса, бу борада суд органлари ролини ошириш, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи ҳамда назорат қилувчи органларнинг тадбиркорлик субъектларининг молия-хўжалик фаолиятига ноқонуний аралашуви учун жавобгарликни кучайтириш мақсадида қонунчиликни янада такомиллаштириш лозим.

Юқорида қайд этилган салбий ҳолатларга чек қўйиш, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожлантириш, ишбилармонлик муҳитини янада такомиллаштириш масалалари нафақат адлия органлари, балки барча давлат ва назорат қилувчи органларнинг биргаликдаги саъй-ҳаракатларига боҚлиқ бўлиб, бу борада ҳамкорликни янада кучайтириш лозим, деб ҳисоблаймиз.

И.Сабиров, Хоразм вилоят адлия бошқармаси бошлиғи