(Ижара шартномаларини нотариал расмийлаштириш тартиби)
Авваламбор шуни таъкидлаш керакки, ижара шартномаларини тасдиқлаш нотариал идоралар томонидан амалга оширилаётган ҳуқуқий ҳаракатларнинг аксарият қисмини ташкил этади. Жамиятнинг жадал ривожланиши ва бозор муносабатларининг янада чуқурлашуви эса жисмоний ва юридик шахслар ўртасида бундай ҳаракатларга нисбатан эҳтиёжнинг янада кучайишига олиб келаяпти. Ўз фаолиятимизга оид мавжуд маълумотлар нотариал тартибда тасдиқланаётган ижара шартномалари сони биргина Ҳазорасп тумани бўйича ҳар йили ўртача 8-10 фоизга ортаётганидан далолат беради. Мол-мулкни ижарага беришнинг мамлакатимиз қонунларига асосланган нотариал тартиби фуқаролар ҳамда жисмоний шахслар учун ҳар томонлама қулай ва фойдали эканлиги назарда тутилса, бу борадаги мурожаатлар миқдори бежиз ортмаётганлиги ўз-ўзидан равшан тортади. Аммо, масаланинг бошқа жиҳати ҳам бор. Фуқаролар мавжуд ҳуқуқий ва меъёрий ҳужжатлар қатори, нотариал ҳаракатларга доир қонун ҳужжатларини ҳам мукаммал билишлари зарур. Бинобарин, бу – тобора юксалаётган замонамизнинг ҳам талаби ҳам тақозосидир.
Шу ўринда таъкидлаш жоизки, юртимиз қонунлари, хусусан нотариал ҳаракатга доир қонун ҳужжатлари кўпчилик эътироф этаётганидек, адолат ва мантиқийлик тарозиси, виждонимиз амри.
Буни Ўзбекистон Республикасининг нотариал ҳаракат, хусусан ижара шартномаларига дахлдор Фукаролик кодекси, унинг 34-боби, 535-616-моддалари янада яққол ифода этади, шу билан бирга мулк ижарасига оид шартномалар билан боғлиқ бўлган қоидаларни ҳам тартибга солади. Айтиш лозимки, ушбу боб ижара шартномаларини тузиш тартиби, ижара объектлари, шунингдек бундай шартномаларни тузишда қатнашадиган субъектлар, яъни юридик ва жисмоний шахсларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳамда мулк ижараси билан боғлиқ бошқа қоидаларни ўз ичига олади.
Мулк ижараси шартномасини тасдиқлашда: ижарага олинаётган мулкка нисбатан ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжат, башарти, ушбу мулк давлат руйхатидан ўтказиладиган бўлса уни бошқа шахсга ўтказиш тақиқланмаганлиги ва хатланмаганлиги ҳақида маълумот, ижара предмети умумий биргалик яъни эр-хотиннинг мулки мақомига эга бўлган тақдирда унга дахлдор барча эгаларнинг розилиги, ижарага берувчи ва ижарага олувчи ўртасида мол-мулкни топшириш ва қабул қилиш бўйича тузилган далолатнома, васийликдаги шахсга қарашли бўлган мол-мулк бир йилдан ортиқ муддатга ижарага берилганида эса васийлик ва хомийлик органларининг розилиги талаб этилади.
Мулк ҳуқуқи асосида фуқароларга тегишли бўлган кўчмас мулкни (уй, квартира, уй ёки квартиранинг бир қисми ва бошқалар) ижарага бериш учун эса нотариал идорага мазкур мулкка бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжат, “Ергеодезкадастр” давлат қўмитаси худудий бўлинмасининг маълумотномаси, шунингдек, бинолар ва иншоотларга бўлган ҳуқуқнинг давлат руйхатидан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувохнома, ижарага берилаётган уй, квартира, уйнинг ёки квартиранинг бир қисмида доимий рўйхатда турувчи шахслар ҳақида фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи ёки хусусий уй-жой мулкдорлари ширкати томонидан берилган маълумотнома ёхуд уй дафтаридан кўчирма ҳамда доимий рўйхатга олинган шахсларнинг, кўчмас мулк умумий (эр-хотиннинг) биргаликдаги мулки бўлган тақдирда барча эгаларнинг, васийликдаги шахсга қарашли бўлган мол-мулк бир йилдан ортиқ муддатга ижарага берилганда эса васийлик ва хомийлик органларининг розилиги ҳақидаги ҳужжатларни тақдим этиш зарур.
Қонунда хусусийлаштирилган уй, квартира, уйнинг ёки квартиранинг бир қисмини ижара бериш мумкинлиги ҳамда уни рамийлаштириш тартиби ҳам баён этилган. Унга мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Хусусийлаштириш, монополиядан чиқариш ва рақобатни ривожлантириш давлат қўмитасининг худудий бошкармалари томонидан хусусийлаштиришга розилик берган шахслар ҳақидаги маълумотнома ҳамда уларнинг розилиги сўралишини эсда тутиш даркор.
Юридик шахсларга тегишли бўлган кўчмас мулкни (уй, квартира, уйнинг ёки квартиранинг бир қисми ва бошқаларни) ижарага бериш шартномаларини нотариал тасдиқлаш учун қўшимча равишда: розилик берувчи юридик шахснинг таъсис ҳужжатлари, мазкур юридик шахс давлат рўйхатидан ўтказилганлиги ҳақидаги гувоҳнома, у томонидан нотариусга ижара шартномасинит тасдиқлаш юзасидан вакил қилиб юборилган шахс номига берилган ишончнома, юридик шахс ваколатли органларининг кўчмас мулкни ижарага бериш(олиш) ҳақидаги ҳужжати: қарор, умумий мажлис баённомаси, кузатув кенгашининг қарори, буйруқ ва ҳоказо ҳужжатлар давлат нотариал идорасига топширилиши шарт. Айни пайтда шуни ҳам эсда тутиш зарурки, давлат нотариал идораси томонидан мулкни ижарага олиш, топшириш бўйича тасдиқланган шартнома Ўзбекистон Республикаси “Фуқаролик кодекси”нинг 574-моддасига асосан “Ергеодезкадастр” органининг шу жойдаги маҳаллий идорасида давлат рўйхатига олинади.
Мулкий ижара жисмоний ва юридик шахслар ўртасидаги ҳуқуқий, иқтисодий муносабатлар тобора чуқурлашаётган ва такомиллашаётган ҳозирги даврда ҳеч шубҳасиз томонларнинг манфаатларини кафолатлашга хизмат қилади. Лекин, бу тадбир қонун доирасида амалга оширилар экан, бундан унга дахлдор ҳамма тарафлар бирдай наф кўради. Бинобарин, жадал ривожланаётгган турмушимиз тақозоси ҳам – шу.
Қонунийлик–давр талаби. Буни унутмаслик лозим.
С.Саидаматов, Хазорасп туман 2-сон ДНИ нотариуси